निकेश खनाल
बर्दिवास
नेपाली राजनीतिका शिखर पुरुष, प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अग्रदूत, समाजवादी चिन्तक, साहित्यकार तथा नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री जननायक स्वर्गीय विश्वेश्वर प्रसाद (बी.पी.) कोइरालाको ४४औँ स्मृति दिवस नेपाली लोकतान्त्रिक इतिहासको एक महत्त्वपूर्ण अवसर हो। यस दिन उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै उहाँले राष्ट्र, लोकतन्त्र, समाजवाद, साहित्य र मानव स्वतन्त्रताका लागि पुर्याउनुभएको अतुलनीय योगदानको स्मरण गर्नु आजको आवश्यकता हो। बी.पी. कोइराला केवल एक राजनीतिक नेता मात्र हुनुहुन्नथ्यो। उहाँ एक दूरदर्शी चिन्तक, समाज परिवर्तनका अभियन्ता, मानव स्वतन्त्रताका पक्षधर, उत्कृष्ट साहित्यकार र लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताका अथक योद्धा हुनुहुन्थ्यो।
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा उहाँले स्थापना गर्नुभएको लोकतान्त्रिक आदर्श र समाजवादी सोच आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। वि.सं. २०१५ सालको आमनिर्वाचनपछि नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बन्नुभएका बी.पी.ले छोटो अवधिमै लोकतान्त्रिक शासन, विधिको शासन, नागरिक स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र आर्थिक रूपान्तरणका आधार तयार पार्नुभएको थियो। तर २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले निर्वाचित सरकारलाई अपदस्थ गर्दै प्रजातन्त्र समाप्त गरेपछि उहाँले लामो समय जेलजीवन र निर्वासन भोग्नुपर्यो। कठिन परिस्थितिमा पनि उहाँ लोकतन्त्रप्रतिको आफ्नो प्रतिबद्धताबाट कहिल्यै विचलित हुनुभएन। बी.पी.को सबैभन्दा ठूलो विशेषता उहाँले प्रतिपादन गर्नुभएको
“माटो सुहाउँदो समाजवाद” हो। उहाँको विचारमा कुनै पनि राजनीतिक सिद्धान्त विदेशी नक्कलका आधारमा होइन, आफ्नै देशको सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक यथार्थअनुसार विकास हुनुपर्छ। समाजवाद भनेको केवल आर्थिक समानता मात्र होइन, नागरिक स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, बहुदलीय प्रतिस्पर्धा र लोकतान्त्रिक अभ्याससँग जोडिएको प्रणाली हो भन्ने उहाँको स्पष्ट धारणा थियो। आज विश्वभर लोकतन्त्र विभिन्न चुनौतीबाट गुज्रिरहेको अवस्थामा बी.पी.को यो दृष्टिकोण अझ सान्दर्भिक देखिन्छ। उहाँले राजनीतिक परिवर्तनसँगै नैतिक नेतृत्व, इमानदार शासन र जनउत्तरदायी राजनीति आवश्यक रहेकोमा जोड दिनुभएको थियो। वर्तमान नेपाली राजनीतिमा देखिएका विकृति, अविश्वास र नैतिक सङ्कटको समाधान खोज्दा बी.पी.का विचारले अझै पनि स्पष्ट मार्गदर्शन दिन सक्छन्। राजनीतिसँगै बी.पी. नेपाली साहित्यका पनि अद्वितीय स्रष्टा हुनुहुन्थ्यो। जेल जीवनका कठिन क्षणहरूमा समेत उहाँले सिर्जना गरेका कथा, उपन्यास, निबन्ध र आत्मकथात्मक कृतिहरू नेपाली साहित्यका अमूल्य सम्पत्ति बनेका छन्।
‘सुम्निमा’, ‘तीन घुम्ती’, ‘मोदिआइन’, ‘नरेन्द्र दाइ’, ‘हिटलर र यहुदी’, ‘बाबु, आमा र छोरा’ जस्ता कृतिहरूले मानव मनोविज्ञान, प्रेम, सामाजिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक द्वन्द्व र जीवन दर्शनलाई गहिरो रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। बी.पी.को साहित्यमा राजनीति भन्दा बढी मानिस र मानवीय संवेदनाको खोजी पाइन्छ। उहाँका पात्रहरू समाजका प्रतिनिधि हुन्, जसले स्वतन्त्रता, प्रेम, नैतिकता, द्वन्द्व र अस्तित्वका प्रश्नहरू उठाउँछन्। त्यसैले उहाँका साहित्यिक कृतिहरू समयसँगै अझ सान्दर्भिक बन्दै गएका छन्। उहाँको राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति पनि नेपाली राजनीतिमा ऐतिहासिक योगदानका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
राष्ट्रिय स्वार्थलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्दै सबै राजनीतिक शक्तिबीच सहकार्य र संवाद आवश्यक रहेको उहाँको विश्वास आज पनि उत्तिकै प्रासङ्गिक छ। विभाजन, ध्रुवीकरण र असहिष्णुताले बढ्दै गएको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा बी.पी.को मेलमिलापको दर्शनले राष्ट्रिय एकता र स्थायित्वको मार्ग देखाउँछ। ४४ वर्षअघि उहाँ भौतिक रूपमा हामीबाट विदा हुनुभयो। तर उहाँका विचार, सिद्धान्त, साहित्य, लोकतान्त्रिक मूल्य र राष्ट्रप्रतिको समर्पण आज पनि नेपाली समाजमा जीवित छन्।
लोकतन्त्रको रक्षा, सुशासनको स्थापना, सामाजिक न्यायको सुनिश्चितता र समुन्नत नेपालको निर्माणका लागि बी.पी.को आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्नु नै उहाँप्रतिको सच्चा सम्मान हुनेछ। बी.पी. कोइरालाको ४४औँ स्मृति दिवसका अवसरमा उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन अर्पण गर्दै उहाँले देखाउनुभएको लोकतान्त्रिक मार्ग, माटोअनुकूल समाजवादको दर्शन, साहित्यिक चेतना र मानव स्वतन्त्रताको आदर्श भावी पुस्ताका लागि सदैव प्रेरणाको स्रोत बनिरहोस् भन्ने कामना गर्दछौँ। जननायक बी.पी. कोइराला केवल इतिहासका पात्र होइनन्, उहाँ नेपाली लोकतन्त्रको चेतना, साहित्यको उज्यालो र राष्ट्रनिर्माणको स्थायी प्रेरणा हुनुहुन्छ।