निकेश खनाल
बर्दिबास
महोत्तरीको बर्दिबास नगरपालिका–५ स्थित प्रसिद्ध धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल टुटेश्वरनाथ महादेव मन्दिरमा साउन लागेसँगै भक्तजनको चहलपहल बढेको छ। शिवभक्तका लागि आस्थाको महत्वपूर्ण केन्द्र मानिने टुटेश्वरनाथमा लागेको श्रावणी बोलबम मेलाले धार्मिक वातावरणलाई उल्लासमय बनाउनुका साथै स्थानीय व्यापार तथा आर्थिक गतिविधिलाई समेत चलायमान बनाएको छ। साउन महिनाभर सञ्चालन हुने मेलामा नेपाल तथा भारतका विभिन्न स्थानबाट आएका व्यापारीहरूले करिब ३ सय व्यावसायिक स्टल सञ्चालन गरेका छन्।
बिहानैदेखि मन्दिर परिसरमा दर्शन तथा पूजाआजाका लागि पुग्ने श्रद्धालुको भीड लाग्ने गरेको छ। भक्तजनको बढ्दो आवागमनसँगै मेलास्थलमा व्यापारिक गतिविधिसमेत तीव्र बन्दै गएको छ। मेलामा पुगेका श्रद्धालुले पूजाआजा मात्र गर्दैनन्, आफूलाई आवश्यक सामग्रीको खरिदसमेत गर्ने भएकाले मेलास्थल अहिले धार्मिक आस्था र व्यापारको संगमस्थलजस्तै बनेको छ। व्यापारीहरूले पनि साउन महिनामा टुटेश्वरनाथमा हुने ठूलो जनचापलाई लक्षित गरी विभिन्न प्रकारका सामग्री बिक्रीका लागि स्टल सजाएका छन्। मेलामा राखिएको करीब तीन सय स्टलका विविध सामग्री टुटेश्वरनाथको साउने मेलामा धार्मिक सामग्रीदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुसम्मका पसल सञ्चालनमा छन्।
मिठाई, चिउरा, खाद्यान्न, पूजासामग्री, सौन्दर्य सामग्री, हस्तकलाका वस्तु, खेलौना, लत्ताकपडा तथा अन्य दैनिक उपभोग्य सामग्री बिक्रीका लागि राखिएका छन्। मेला क्षेत्रमा पुग्ने श्रद्धालुको आवश्यकता र रुचिअनुसार विभिन्न प्रकारका सामग्री उपलब्ध हुने भएकाले मन्दिर दर्शनसँगै किनमेल गर्नेहरूको संख्या पनि उल्लेख्य छ। विशेषगरी पूजाका सामग्री, प्रसाद, मिठाई तथा धार्मिक प्रयोजनमा प्रयोग हुने वस्तुको माग बढ्ने गरेको व्यापारीहरू बताउँछन्। मेला व्यवस्थापन समितिका अनुसार स्टलको आकार, स्थान र प्रकृतिअनुसार रु. १ हजार ५ सयदेखि रु. २५ हजारसम्म शुल्क निर्धारण गरिएको छ। मेलामा नेपालका विभिन्न स्थानबाट आएका व्यापारीसँगै भारतबाट समेत व्यापारीहरू व्यापारका लागि आएका छन्। यसले टुटेश्वरनाथको मेला स्थानीय स्तरमा मात्र सीमित नभई सीमावर्ती क्षेत्रका व्यापारीका लागि समेत महत्वपूर्ण व्यापारिक अवसरका रूपमा विकास हुँदै गएको देखाउँछ।
मेलामा श्रद्धालुको भीड, व्यापारीमा उत्साह साउन महिनामा भगवान् शिवको पूजा आराधना गर्ने धार्मिक परम्पराका कारण टुटेश्वरनाथमा ठूलो संख्यामा श्रद्धालु आउने गर्छन्। बोलबम भक्तजनको आगमनले मन्दिर परिसरमा बिहानैदेखि साँझसम्म चहलपहल हुने गरेको छ। श्रद्धालुको यही चहलपहलको कारण व्यापारीका लागि आम्दानीको अवसर बनेको छ। मेला अवधिभर ठूलो संख्यामा मानिसको आवागमन हुने भएकाले व्यापारीहरूले राम्रो कारोबार हुने अपेक्षा गरेका छन्। मेला केवल सामान बिक्री गर्ने थलो मात्र नभई स्थानीय उत्पादन तथा व्यापारलाई बाहिरी बजारसँग जोड्ने माध्यमसमेत बनेको छ।
नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट आएका व्यापारी र भारतबाट आएका व्यवसायीको उपस्थितिले मेलाको व्यापारिक दायरा अझ फराकिलो बनाएको छ। मेलामा स्थानीय बजारदेखि होटलसम्म प्रभाव टुटेश्वरनाथको साउने मेलाको प्रभाव मेला क्षेत्रभित्रका स्टलमा मात्र सीमित छैन। मेलामा आउने श्रद्धालुको चहलपहलले आसपासका बजार, होटल, यातायात तथा अन्य सेवा व्यवसायमा समेत सकारात्मक प्रभाव पारेको छ।
दूरदराजबाट आउने श्रद्धालु तथा पर्यटकका कारण यातायात व्यवसायीको गतिविधि बढेको छ। त्यस्तै, होटल तथा खाजा पसलमा पनि ग्राहकको संख्या बढ्ने गरेको स्थानीय व्यवसायीहरूको भनाइ छ। स्थानीय बजारमा खाद्यान्न, पेय पदार्थ तथा अन्य दैनिक उपभोग्य सामग्रीको मागसमेत बढ्ने गरेको छ। यसरी हेर्दा एउटा धार्मिक मेलाले मन्दिर परिसरमा मात्र होइन, त्यस आसपासको समग्र आर्थिक गतिविधिमा प्रभाव पारिरहेको देखिन्छ। मेलामा आउने हजारौँ श्रद्धालुको खर्च स्थानीय बजार हुँदै विभिन्न व्यवसायसम्म पुग्दा त्यसको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष लाभ स्थानीय समुदायले पाउने गरेका छन् । धार्मिक पर्यटनको सम्भावना टुटेश्वरनाथ महादेव मन्दिर मधेस प्रदेशकै महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलका रूपमा परिचित छ। साउन महिनामा यहाँ लाग्ने बोलबम मेला यसको धार्मिक महत्वलाई अझ व्यापक बनाउने अवसरका रूपमा देखिएको छ।
नेपालका विभिन्न स्थानसँगै भारतबाट समेत श्रद्धालु तथा व्यापारी आउने भएकाले टुटेश्वरनाथलाई धार्मिक पर्यटनको गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना अझ बलियो देखिन्छ। धार्मिक आस्थाका कारण आउने श्रद्धालुलाई पर्यटकका रूपमा जोड्न सके यस क्षेत्रको आर्थिक गतिविधि थप विस्तार हुन सक्छ।
मन्दिर, मेला, स्थानीय बजार, होटल, यातायात र अन्य सेवा व्यवसायलाई एकीकृत रूपमा विकास गर्न सकिएमा टुटेश्वरनाथ क्षेत्र धार्मिक पर्यटनको महत्वपूर्ण केन्द्र बन्न सक्ने सम्भावना छ। यसका लागि मेला व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित बनाउने, स्वच्छता र सरसफाइमा ध्यान दिने, श्रद्धालुको सुरक्षा तथा सहज आवागमन सुनिश्चित गर्ने र स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकताका साथ प्रवद्र्धन गर्ने काम आवश्यक देखिन्छ। आस्था र अर्थतन्त्रको संगम टुटेश्वरनाथको साउने बोलबम मेला धार्मिक विश्वासको उत्सव मात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउने महत्वपूर्ण अवसर पनि बन्दै गएको छ।
मन्दिरमा पुग्ने श्रद्धालुको संख्या बढेसँगै व्यापारिक स्टल थपिनु र विभिन्न क्षेत्रका व्यापारीको सहभागिता बढ्नुले मेलाको आर्थिक महत्वसमेत उजागर गरेको छ। धार्मिक आस्थाले मानिसलाई टुटेश्वरनाथसम्म ल्याउँछ भने यही आवागमनले स्थानीय व्यवसायलाई चलायमान बनाउँछ। श्रद्धालुले पूजा गर्छन्, प्रसाद तथा आवश्यक सामग्री खरिद गर्छन्, यातायात प्रयोग गर्छन्, होटल तथा खाजा पसलमा खर्च गर्छन्। यसरी एउटा धार्मिक यात्राले स्थानीय अर्थतन्त्रका विभिन्न तहमा आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्छ। टुटेश्वरनाथको साउने मेला त्यसैको उदाहरण बनेको छ।
करिब ३ सय स्टलमा हुने कारोबारदेखि स्थानीय बजार, होटल, यातायात र सेवा व्यवसायसम्म यसको प्रभाव फैलिएको छ। त्यसैले टुटेश्वरनाथको साउने बोलबम मेला केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई धार्मिक पर्यटन, स्थानीय उत्पादन, व्यापार प्रवद्र्धन र रोजगारी सिर्जनाको सम्भावना बोकेको आर्थिक गतिविधिको केन्द्र समेत बन्दै गएको छ। साउन महिनाभर टुटेश्वरनाथमा देखिने श्रद्धालुको भीड, मेलास्थलमा सजिएका सयौँ पसल र व्यापारीको व्यस्तताले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—धर्मसँग जोडिएको पर्यटनले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि नयाँ गति दिन सक्छ।