आज्ञा खबर

जनकपुरधाम 
मधेश प्रदेशको धनुषा जिल्ला हाल गम्भीर कृषि संकटको चपेटामा परेको छ। लगातारको सुक्खा मौसम र पानीको अभावले जिल्लाका अधिकांश खेत बाँझै रहेका छन्। यतिबेला धान रोपाइँले खेतहरू हरियाली हुनुपर्ने समय हो, तर जमिन चिरा परेको छ र बिउ सुक्न थालेका छन्।

१५ दिनभन्दा बढी भयो—सन्तोषजनक वर्षा छैन। हरिनाथ मौसम केन्द्रका अनुसार पछिल्लो २४ घण्टामा जम्मा १२.६ मिलिमिटर वर्षा भएको छ, जुन धान रोपाइँका लागि नाकाफी हो। स्थानीय किसानहरूका अनुसार खेतमा पानी हाल्न मोटरपम्प र ह्यान्डपम्प प्रयोग गर्दा पनि पानीको सतह यति तल झरेको छ कि सिँचाइ असम्भवजस्तै बनेको छ।

छिरेश्वरनाथ नगरपालिका–५ का किसान नन्दकिशोर पोखरेल भन्छन्, “म ९ कठ्ठा खेतमा रोपाइँ गर्न चाहन्थें, तर पानीको जोहो गर्न सकिएको छैन। हरेक दिन बिउ सुक्दै गइरहेको छ। अहिले पानी परेन भने वर्षैभरि भोकै बस्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।”

धनुषा मात्र होइन, मधेश प्रदेशका अन्य जिल्लाहरू पनि खडेरीको चपेटामा छन्। प्रादेशिक सरकारले स्थिति गम्भीर बन्दै गएको स्वीकार्दै प्रदेशलाई ‘खडेरी प्रभावित क्षेत्र’ घोषणा गरिसकेको छ। यसले प्रदेश र संघ दुवै सरकारलाई आपत्कालीन राहत र दीर्घकालीन समाधानतर्फ ध्यान दिन स्पष्ट सन्देश दिन्छ।

बालीमा मात्रै होइन, जीवनमा असर

धान मधेशका किसानको लागि केवल बाली मात्र होइन, जीवन निर्वाहको प्रमुख आधार हो। कृषि विकास निर्देशनालयका बिरुवा संरक्षण अधिकृत सुदीप चौधरीका अनुसार, “यदि आउँदो एक हप्ताभित्र पर्याप्त वर्षा भएन भने धान बालीमा ५० प्रतिशतभन्दा बढी क्षति हुने जोखिम छ। यसले खाद्य सुरक्षामा असर त पार्नेछ नै, किसानको आम्दानीमा पनि गम्भीर धक्का दिनेछ।”

कतिपय किसानले वर्षाको पर्खाइमै धान रोप्न अस्वीकार गरिसकेका छन्। खेत सुकेर चर्किएका छन् र बीउ नष्ट हुन थालेको छ। अधिकांश किसानहरूको आर्थिक अवस्था कमजोर रहेको हुँदा वैकल्पिक उपायको पहुँच पनि छैन।

सहयोगको अपेक्षा, तर राहत ढिलो

प्रदेश सरकारले खडेरीको असर मूल्याङ्कन गर्ने काम थालेको छ। खडेरी सहन सक्ने बीउ वितरण, सिँचाइ प्रविधिको पहुँच विस्तार, र किसानलाई सहुलियत दिने कार्यक्रमको तयारी भइरहेको बताइए पनि राहत अझै किसानको घरदैलोसम्म आइपुगेको छैन।

स्थानीय कृषक समूह र नेताहरूले संघीय सरकारसँग तत्काल राहत प्याकेज, आकस्मिक सिँचाइ सुविधा, र जलवायु अनुकूल कृषि नीति कार्यान्वयनको माग गरेका छन्।

“योजना धेरै छन्, तर समय छैन” — स्थानीय नेता रामशरण यादव भन्छन्, “कागजमा योजना बनाउँदैमा समय बित्छ भने किसानको जिन्दगी डुब्छ। यो संकट तत्काल हस्तक्षेप नगरी समाधान हुँदैन।”

मधेशका किसानहरू अहिले खुला आकाशतर्फ हेरेर बादल देख्ने आशामा छन्। तर हरेक दिन घाम झन् तात्दै जाँदा त्यो आशा पनि कमजोर बन्दै गएको छ। खडेरीले धान मात्र होइन, भविष्य पनि सुकाउँदै लगेको छ।